Samenvatting van het rapport

Sinds 7 oktober 2023 worden Nederlandse nieuwsconsumenten overspoeld met nieuws over de onrust in het Midden-Oosten, en dat geldt ook voor jongeren en zelfs voor kinderen. Via het NOS Jeugdjournaal, School TV, NOS op 3, NOS Stories en NPO Kennisfilmpjes komen de actualiteiten mobieltjes, huiskamers en schoollokalen binnen. Maar wie bewaakt eigenlijk de kwaliteit van al die informatie? In Nederland is van alles goed geregeld, maar dit niet. Er is in feite geen toezicht op de kwaliteit van informatie voor de jeugd, al zijn sinds juli 2023 de woordjes ‘en educatie’ toegevoegd aan de Code voor Journalistiek Handelen van de NPO.

Veel materiaal wordt hergebruikt in producten in de verschillende categorieën. Niet alleen tussen de NOS filmpjes vindt uitwisseling plaats, ook in de NPO kenniscompilaties zien we fragmenten van het NOS materiaal terugkomen. School TV-filmpjes zijn vaak enigszins bewerkte kopieën van NOS op 3-filmpjes. Navraag bij School TV leerde dat het materiaal voor omzetting naar lesmateriaal niet meer door deskundigen beoordeeld wordt. Dit geldt eveneens voor jeugdjournaals, die in veel scholen klassikaal bekeken worden. Ook vanuit het onderwijs zelf vindt geen kwaliteitscontrole plaats; zelfs in recente oproepen voor betere kwaliteitseisen voor leermateriaal was geen aandacht voor het gebrek aan toezicht op deze educatieve content.

Er is veel aandacht voor de beïnvloeding van jongeren door desinformatie op internet, en dit is ook terecht. Kanalen als het populaire Cestmocro zijn berucht vanwege misleidende en zelfs demoniserende berichtgeving. Campagnes voor mediawijsheid bevelen daarom conventionele media aan als betrouwbare bron, en het blijkt dat veel jongeren die raad ter harte nemen. Maar wat als de informatie in deze media ook niet deugt?

Uit onderzoek blijkt dat kinderen en jongeren kwetsbaar zijn voor beïnvloeding. Onderwijskundigen weten hoe belangrijk het is dat lesmateriaal geen ideologieën aanleert, maar juist kritisch denken bevordert. Daarom waarschuwen zij tegen valkuilen, zoals:

eenzijdige benadering,
waardeoordelen of vooroordelen meegeven,
feiten verwarren met meningen,
ideologisch of emotioneel geladen taalgebruik,
weglaten van relevante informatie,
veronderstellen wat nog bewezen moet worden,
meten met twee maten,
en natuurlijk onjuiste informatie geven.

Voor dit rapport zijn tientallen informatiefilmpjes en tientallen jeugdjournaals geanalyseerd die informatie geven over het Israëlisch-Palestijnse conflict, en met name over de ontwikkelingen sinds 7 oktober 2023. De hierboven genoemde valkuilen bleken aanwezig in vrijwel al het materiaal. Zorgwekkend is dat de genoemde gebreken al jaren benoemd worden, al ligt de focus van dit rapport op de periode na 7 oktober 2023. Misschien is eerdere kritiek niet serieus fenomen omdat gedacht werd dat het om incidenten ging, vandaar dat dit rapport breed is opgezet.

Zelfs de Code Journalistiek Handelen, die hier nageleefd zou moeten worden, blijkt structureel geschonden te worden. En dat terwijl die code al niet eens voldoet om educatieve content werkelijk verantwoord te kunnen beoordelen. Uit de analyses van het materiaal blijkt dat de informatie voor de jeugd over het Israëlisch-Palestijnse conflict zo sturend is, dat een dominant narratief ontstaat waarin de daden van Israël slechts verklaard kunnen worden uit kwalijke motieven. Helaas stellen veel jongeren Nederlandse Joden verantwoordelijk voor de vermeende kwaadaardigheid van Israël, wat ook blijkt uit de monitoring van antisemitisme in Nederland. Bij elke crisis in het Midden-Oosten laait het antisemitisme op, juist ook onder de jeugd.

Dit betekent niet dat er een keihard verband bewezen kan worden tussen de kwaliteit van deze informatie en de groeiende Jodenhaat in Nederland – daarvoor spelen nog te veel andere factoren mee – maar de huidige ontwikkelingen zouden elke producent van educatieve content voorzichtig moeten maken. Het is niet alleen verwerpelijk om jongeren vooroordelen aan te leren, het is ook gevaarlijk. En wie de tijd neemt om dit rapport te lezen, kan niet anders concluderen dan dat dit is wat momenteel gaande is.

Omdat educatief videomateriaal over actualiteiten sinds 2023 valt onder de Code Journalistiek Handelen van de NPO is het in dit rapport besproken materiaal in de eerste plaats aan de hand van deze code beoordeeld. Waar deze code tekort schoot, zijn de oude Journalistieke Code, de BBC guidelines en de Global Charter of Ethics for Journalists toegepast. In het kader van de normen die gelden voor lesmateriaal, is ruim aandacht besteed aan het weglaten van relevante informatie en het aanleren van een dominant narratief.

Sommige bevindingen over onjuiste of ontbrekende informatie zullen lezers wellicht verbazen. Daarom is de tekst voorzien van voetnoten die verwijzen naar de bronnen. Die bronnen kunnen officiële documenten zijn, nieuwsartikelen, boeken, onderzoeken, en zelfs linkjes naar sociale media. In het laatste geval gaat het vaak om video’s, bijvoorbeeld om beelden uit de Gazastrook of uitzendingen van Arabische tv-stations met Engelse ondertiteling. Ook zijn er experts en onderzoekers die veel publiceren op deze platforms.

Gezien de problemen bij de huidige nieuwsvoorziening voor de jeugd, doen wij enkele aanbevelingen:

Stel een educatieve code op.
Verplicht producenten zich te conformeren aan die code.
Handhaaf de educatieve code.
Beheer materiaal dat al in omloop is.
Organiseer goed toezicht.

Juist in de huidige gepolariseerde samenleving is het belangrijk dat jongeren een genuanceerd wereldbeeld krijgen aangereikt, en kritisch leren denken