Schendingen van Journalistieke Codes

Het eerste punt in de code van 2023 is: “Omroepen zijn vrij in de selectie van wat ze produceren. Omroepmedewerkers maken journalistieke keuzes en laten zich daarbij niet leiden door overheden, politieke, commerciële of maatschappelijke organisaties of door individuele belangen van derden of henzelf.”

In de code van 2016 was dit punt nog als volgt verwoord: “druk van buiten en binnen de organisatie heeft geen invloed op de inhoud van onze producties.” Dit is terecht aangepast, want zelfs als er geen druk van buiten is, kunnen journalisten zich wel degelijk laten leiden door anderen. In zekere zin is dit natuurlijk onvermijdelijk – verslaggeving is altijd ergens op gebaseerd – maar het cruciale punt is dat media informatie niet kritiekloos over zouden moeten nemen. En dat geldt zeker voor informatie die afkomstig is van overheden, organisaties of individuen die niet neutraal zijn ten opzichte van het onderwerp.

In de verslaggeving over het Israëlisch-Palestijnse conflict blijken veel omroepen zich te laten leiden door maatschappelijke organisaties. De politieke voorkeuren van mensenrechtenorganisaties zoals Amnesty, Artsen zonder Grenzen, Oxfam Novib, Human Rights Watch, Save the Children, Pax, en vele anderen, worden niet ter discussie gesteld.

Al deze organisaties zijn uitermate Israëlkritisch. Dat blijkt niet alleen uit de goed onderbouwde artikelen die u via de voetnoten in de vorige alinea kunt vinden, het blijkt ook uit het materiaal dat voor dit rapport geanalyseerd is. Keer op keer uiten zij vergaande beschuldigingen tegen Israël waar geen feitelijke onderbouwing voor is. En helaas is hun ooit opgebouwde gezag blijkbaar zo groot, dat zij geen kritische vragen krijgen.

Zo besteedde het NOS jeugdjournaal (bijlage I.29 NOS Jeugdjournaal 2024-12-13) uitgebreid aandacht aan de actie van Oxfam Novib ‘Niet in mijn naam’. In dit filmpje vertelt de commentaarstem dat Amnesty International en Oxfam Novib Israël beschuldigen van genocide, waarna een uitleg volgt wat genocide is. Nergens in deze reportage klinken kritische opmerkingen over het zeer gammele rapport van Amnesty (artikel1, artikel2) en de onwaarheden die Michiel Servaes ook elders over Israël vertelt. Halverwege het filmpje komt even de mededeling dat Israël dit ontkent, meteen gevolgd door: Het Israëlische leger blijft Gaza bombarderen.

Wie de tijd neemt om de analyses in de bijlagen te lezen, zal zien dat dit niet uitzonderlijk is. Voortdurend worden dergelijke organisaties opgevoerd alsof ze neutraal zijn, en worden hun uitspraken behandeld alsof het feiten zijn. Tegengeluid van deskundigen ontbreekt. Kinderen en jongeren kennen deze organisaties vaak als een soort onbevlekte helden, en uitspraken van deze bewegingen krijgen hierdoor veel gewicht.

Daarnaast geven media vaak een podium aan deskundigen van activistische organisaties (bijvoorbeeld NOS verzwijgt anti-Israëlische achtergrond André Nollkaemper, zie video en artikel) of door buitenlandse actoren betaalde experts (zoals NOS-artikelen waarin Maurits Berger – leerstoel betaald door Oman – als neutrale expert geciteerd werd, zie artikel1, artikel 2, artikel3 en video), zonder daarbij te vermelden dat het risico bestaat dat deze deskundigen niet neutraal en onafhankelijk zijn. Veel bijdragen in de kennisfilmpjes en jeugdjournaals zijn afkomstig van dergelijke deskundigen. In paragraaf 2.7 gaan we nader in op de duidelijke politieke voorkeur van verschillende experts die regelmatig als neutraal worden opgevoerd.

Het tweede punt in de code van 2023 is: “Omroepmedewerkers werken onafhankelijk en onbevooroordeeld. Elke vorm van belangenverstrengeling wordt vermeden.”

Deze formulering is vager dan die uit 2016 en dat blijft niet zonder gevolgen, zie bijlage III. Toch staat hier nog steeds dat media onbevooroordeeld moeten zijn, terwijl uit dit rapport overduidelijk blijkt dat dit niet het geval is. Dit blijkt vooral uit de eenzijdigheid in de verslaggeving – en daaruit volgend ook in de educatieve video’s – waar we in hoofdstuk 3 en 4 uitgebreid op terugkomen.

Het derde punt in de code van 2023 is: “Omroepmedewerkers berichten waarheidsgetrouw, de informatie klopt. De producties zijn controleerbaar en worden gecheckt.”

Bij dit punt is ook de toelichting in de code onder B1. relevant voor dit rapport: “Omroepmedewerkers maken in een productie duidelijk onderscheid tussen feiten, beweringen en meningen.” En de toelichting in de code onder C: “Fouten en onzorgvuldigheden worden erkend, hersteld en besproken.”

Dit punt uit de code wordt in de informatie voor de jeugd over dit conflict zo structureel geschonden dat we ons in dit hoofdstuk beperken tot de ernstigste overtredingen, en enkele minder schokkende voorbeelden om te illustreren hoe wijdverspreid de schendingen zijn. In de analyses van bijlage I en II vindt u vanzelfsprekend nog veel meer voorbeelden.

Hamas is een door Iran gesponsorde terreurgroep die zowel in haar Handvest als in talloze toespraken van leiders (voorbeeld1, voorbeeld 2, voorbeeld3 en voorbeeld4) duidelijk maakt wat haar ultieme doel is: de vernietiging van Israël. De sussende bewering dat Hamas ‘slechts’ een Palestijnse staat wil stichten en zich daarom verzet tegen de Israëlische bezetting – zoals beweerd in een NOS Stories-artikel (inmiddels verwijderd) – is dus niet waarheidsgetrouw. In een NPO kennis filmpje (bijlage I.31 2024-10-07 NPO Kennis: Wat is Hamas?) werd dit centrale doel van Hamas ook niet duidelijk gemaakt. Dit filmpje is ongewijzigd overgenomen door School TV (bijlage I.9 2024-10-07 School TV). In dit filmpje staat wel een link naar een uitgebreider filmpje op een ander kanaal waarin de Hamas doelstelling nader wordt toegelicht, maar dergelijke belangrijke informatie zou in de eerste uitleg centraal moeten staan, aangezien veel jongeren niet door zullen klikken voor meer informatie. Ook troffen we onjuiste informatie aan over de steun die Hamas onder de Palestijnen geniet. In een lange video (bijlage I.12 2023-10-25 NOS Stories Rewind) werd beweerd dat slechts een klein deel van de Palestijnen achter het geweld van Hamas zou staan. Geweld van Hamas leidt altijd tot pieken in de populariteit van de groep, en dit was ook na 7 oktober het geval.

Hezbollah is een door Iran gesponsorde beweging die openlijk als doelstelling heeft om Israël te vernietigen (voorbeeld 1 en voorbeeld2). Bovendien was deze organisatie voor september 2024 een staat in een staat, met meer militaire slagkracht dan het leger van Libanon zelf. Maar toen Israël na elf maanden raketbeschietingen (artikel1 en artikel2) in september 2024 Hezbollah aanviel, legde het jeugdjournaal van 1 oktober (zie bijlage II.35) uit dat Hezbollah slechts de aanvallen op Gaza wilde stoppen. In een NOS op 3-filmpje (bijlage I.22: 2023-10-26 NOS op 3) werd Hezbollah gepresenteerd als slechts een verzetsbeweging. Het verzwijgen van de werkelijke motivatie van Hezbollah is al misleidend. De terreurgroep vervolgens van andere motieven voorzien versterkt die misleiding.

In maart 2024 werd wereldwijd verslag gedaan van een (dreigende) hongersnood in Gaza, en ook het jeugdjournaal deed dit, o.a. op 16 maart (bijlage II.16). NOS op 3 maakte een speciaal filmpje met als titel: Hoe Gaza sterft van de honger (bijlage I.24 NOS op 3 2024-03-23) wat later werd omgewerkt tot een aflevering van School TV (bijlage I.7 School TV 2024-04-23). De beschuldiging dat Israël honger als wapen zou gebruiken, was een belangrijk onderdeel van de genocide aanklacht. In de filmpjes valt op dat alleen Israël verantwoordelijk werd gesteld voor eventuele honger, en dat hard bewijs voor een hongersnood ontbrak. Zo waren in filmpjes geen broodmagere kinderen te zien – behalve enkelingen die mager waren door ernstige ziektes, niet door hongersnood – en waren op internet filmpjes te vinden uit Noord-Gaza (het besproken gebied) waarin te zien was dat er genoeg voedsel was (zie bijlage II.16). Een IPC-rapport speelde een belangrijke rol in deze geruchten, maar later concludeerde de IPC dat er geen hongersnood was geweest. De verslaggeving over de honger in Gaza was niet waarheidsgetrouw, omdat er ook in maart 2024 al genoeg aanwijzingen waren dat er geen hongersnood was.

Zowel in het Jeugdjournaal als in de verschillende filmpjes over honger in Gaza werd gezegd dat de honger kwam doordat Israël voedseltransporten tegenhield. De makers lieten weg dat Israël zelf cijfers bijhoudt van de hulptransporten en dat die makkelijk te vinden zijn op de website van COGAT. Israël werkte bovendien samen met de VS, Jordanië en Frankrijk om voedseldroppings te organiseren, al suggereerden de filmpjes over honger in Gaza dat Israël die hulp in de weg stond. En wat men vooral wegliet was dat er veel aanwijzingen zijn dat Hamas probeerde een hongersnood te creëren om de westerse druk op Israël op te voeren. Hamasleider Yahya Sinwar zei: “We have the Israelis right where we want them.” Om de humanitaire crisis beter te ‘verkopen’, bedacht Hamas zelfs een naam om in de propaganda te gebruiken: de ‘Israeli starvation campaign’. Het bevorderen van dit narratief was een belangrijke reden waarom Hamas infrastructuur bombardeerde, hulp stal (een, twee) en hamsterde, hulpverleners en zelfs burgers die voedselhulp zochten beschoot. Het is de vraag of de NOS Israëlische bronnen wel raadpleegt. Zo bleken de tellingen van de VN enorm te verschillen van de tellingen van COGAT. Na onderzoek bleek dat de VN een groot deel van de trucks niet telde. Dit alles maakte dat de berichtgeving hierover niet waarheidsgetrouw was.

Over UNRWA zien we veel foutieve informatie. Drie voorbeelden. Ten eerste de berichtgeving over het Colonna-rapport dat UNRWA vrij zou pleiten terwijl dit aantoonbaar niet waar was (zie transcript en de video persconferentie waarin Catherine Colonna uitlegt dat het rapport UNRWA niet vrijpleit.). Bovendien bleek uit het OIOS-rapport – waar Catherine Colonna zelf direct al naar verwees – dat de VN uiteindelijk concludeerde dat UNRWA-medewerkers wel betrokken waren geweest bij terreurdaden op 7 oktober 2023. Ten tweede het witwassen van UNRWA-medewerkers die Hamasterrorist bleken te zijn, zoals bijvoorbeeld Mohammed Abu Atwi. Ten derde het kritiekloos doorgeven van leugens van UNRWA over het Hamasdatacenter onder het UNRWA hoofdkwartier in Gaza. Zie voor dit alles bijlage I.27 (2024-11-09 NOS op 3). Deze informatie was niet waarheidsgetrouw.

In veel video’s (bijlage I.8 2024-09-02 School TV, I.25 2024-08-17 NOS op 3) wordt de nadruk gelegd op de Amerikaanse steun voor Israël, wat vaak impliceert dat Israël een voorpost van de VS, en dus van het westen, zou zijn. Dit versterkt het schadelijke narratief dat Israël een vreemde entiteit in het Midden-Oosten zou zijn. Nu is het zonder meer waar dat Israël tegenwoordig veel Amerikaanse steun krijgt, maar het is wel belangrijk om bij de feiten te blijven. In een langere uitlegvideo (bijlage I.21 2023-10-21 NOS op 3) wordt makkelijk controleerbare onjuiste informatie hierover gegeven.

De video laat een filmpje van de Amerikaanse oud-president Truman zien (van 1963) waarin hij het volgende zegt: “We hebben de Israëlische regering in Palestina opgezet en hebben wat Arabieren weggehaald. De Joden hebben een regering gevormd.” Truman sprak hier niet de waarheid. In 1948 steunden de VS Israël niet eens. Ze erkenden Israël wel, maar stelden een wapenembargo in. Amerikanen die dit embargo probeerden te omzeilen, werden strafrechtelijk vervolgd. Het is niet waarheidsgetrouw, en zelfs misleidend, dat dit omstreden fragment voor deze video gebruikt is, terwijl de waarheid zo makkelijk te achterhalen is. 

Veel onjuiste informatie is zo vaak herhaald dat die inmiddels als vaststaand feit wordt geaccepteerd. Dit zijn onwaarheden die in veel filmpjes terugkomen. Een voorbeeld is de bewering dat Gaza een openluchtgevangenis was waarvan de grens ‘potdicht’ zat. Dit is een populair beeld dat al jaren rondgaat en Israël wegzet als wrede gevangenbewaarder. Het is aantoonbaar niet waar: elke maand gingen tienduizenden Gazanen de grens met Israël over en duizenden de grens met Egypte. Toch vinden we de bewering dat Gazanen Gaza niet uit konden in veel filmpjes (bijlage I.6 2023-11-14 School TV, I.12 2023-10-25 NOS Stories Rewind, I.17 2023-10-10 NOS op 3, I.28 2023-10-23 NOS Jeugdjournaal).

Een ander voorbeeld van een vaak herhaalde onwaarheid is dat het Joodse volk Israël ‘kreeg’ van het westen uit schuldgevoel over de Holocaust. Deze bewering zien we in veel filmpjes terug (bijlage I.5 2023-05-23 School TV, I.6 2023-11-14 School TV, I.19 2023-10-14 NOS op 3, I.21 2023-10-21 NOS op 3, I.23 2023-11-04 NOS op 3, I.28 2023-10-23 NOS Jeugdjournaal). Dit is onjuiste informatie. Het besluit om een Joods nationaal thuis mogelijk te maken in het mandaatgebied Palestina was al twintig jaar voor de Holocaust bekrachtigd door de Volkenbond (artikel 1, artikel 2) de voorloper van de Verenigde Naties. Het verhaal dat de staat Israël zou zijn gesticht dankzij de Holocaust is niet onschuldig. Het biedt een voedingsbodem aan het narratief dat Israël een voorpost van het westen zou zijn, of dat de Palestijnen de prijs voor de Holocaust zouden moeten betalen. Daaruit kan makkelijk worden geconcludeerd dat Israëlische Joden indringers en kolonisten zouden zijn die geen enkel recht hebben op dit land, en dat de stichting van de staat Israël een fout is die rechtgezet moet worden.

Het vierde punt in de code van 2023 is: “Omroepmedewerkers zijn transparant over en aanspreekbaar op hun journalistiek handelen.”

En de toelichting in de code onder C: “Fouten en onzorgvuldigheden worden erkend, hersteld en besproken.”

In bijlage V besteden we aandacht aan klachten. In november 2023 schreven tientallen Nederlands-Israëlische families een brief aan het NOS Jeugdjournaal met een gedetailleerde klacht (zie de brief in bijlage V en de analyse in bijlage I.28 2023-10-23 NOS Jeugdjournaal). Deze families somden talloze tekortkomingen op en stelden dat hierdoor de film een vertekend beeld gaf van de realiteit, en dat die vertekening sterk in het nadeel van Israël was. De families gaven niet alleen de juiste informatie, zij boden zelfs hun medewerking aan om het jeugdjournaal vaker te helpen met achtergrondinformatie. Het aanbod werd afgeslagen en de film werd niet gecorrigeerd. Terwijl de klacht nog liep, werd de film ongewijzigd opgenomen in het lesmateriaal van School TV (bijlage I.6 2023-11-14 School TV).

Ook klachten over andere media met betrekking tot verslaggeving over Israël die feitelijk onjuist en onevenwichtig was, bleken zonder goede onderbouwing afgewimpeld te worden. Soms gaven deze media of de NPO Ombudsman een klein detail toe, heel soms werd een artikel weken na publicatie gerectificeerd, meestal veranderde er vrijwel niets. Sommige klachten leidden tot Kamervragen waarop bewindslieden slechts antwoordden dat zij de persvrijheid niet aan wilden tasten. Zij vertrouwden op de verantwoordelijkheid van deze media en op toezichthouders als de NPO Ombudsman en het Commissariaat voor de Media. In de praktijk blijken deze media niet aanspreekbaar te zijn. Zelfs niet als het gaat om informatie die speciaal op de jeugd gericht is.

Wat speciale aandacht verdient, is het gebruik van beelden. In de code (onder B1) staat ook: “Beeld- en/of audiomateriaal (waaronder ook citaten uit interviews) wordt in producties alleen in een relevante context gebruikt. Dat betekent dat beeld- en audiomateriaal niet (tenzij met reden en toegelicht) volledig buiten de oorspronkelijke en relevante context gebruikt mag worden.” En: “Beeld- en audio aanpassingen mogen niet misleiden.”

Tekst vraagt een tussenstap. Hoe scherp een beschrijving ook is, de lezer moet eerst de woorden lezen en vervolgens in zijn hoofd het beeld vormen. Daar komt rationaliteit aan te pas. Beelden doen rechtstreeks een beroep op gevoelens en vooroordelen, en dat zijn kijkers zich vaak niet eens bewust. Fotografen, reclamemakers en filmregisseurs kennen de kracht van beelden en gebruiken die om boodschappen over te brengen. Journalisten kunnen dat ook doen, maar zouden daarbij heel zorgvuldig moeten zijn.

Er kan geen misverstand over bestaan dat er gruwelijk veel leed is in Gaza. Kinderen sterven en raken zwaar gewond bij bombardementen, huizen liggen in puin, mensen zijn gedwongen steeds weer te vluchten, de angst regeert en velen lijden gebrek… Er zijn hartverscheurende beelden van omgekomen of gewonde kinderen, en van getraumatiseerde kinderen die getuige waren van verschrikkingen. Dit leed verdient aandacht, en het is de taak van de media om het bekend te maken. Maar wanneer en hoe worden welke beelden getoond?

Een filmpje van 10 oktober 2023 (bijlage I.17 2023-10-10 NOS op 3), dus drie dagen na de aanval door Hamas, blonk uit in suggestief beeldgebruik. Bij een toch al gekleurde beschrijving van de situatie in de Gazastrook voor 7 oktober verscheen over het beeld een animatie van prikkeldraad. Waar de vorige dag (bijlage I.16 2023-10-09 NOS op 3) geen beelden werden getoond van huilende Israëli’s (terwijl die beschikbaar waren) werden in dit filmpje wel beelden getoond van huilende Palestijnse vrouwen na bombardementen. Ook werd een aangekondigde blokkade van Gaza dramatisch in beeld gebracht door langzaam verschijnende tekst in grote zwarte rookwolken. De keus van beelden stuurde de kijker weg bij sympathie voor Israël, en richtte de aandacht op het komende leed in Gaza.

In de filmpjes over honger in Gaza (bijlage I.7 2024-04-23 School TV, I.24 2024-03-23 NOS op 3) werden ter illustratie van de vermeende hongersnood beelden getoond van kinderen die door ziekte vermagerd waren, waarbij van een jongetje niet verteld werd dat hij ziek was. Daarbij werd niet de aandacht gevestigd op de goed doorvoede omstanders, en zeker niet op het feit dat deze beelden geen hongersnood aantoonden, hoe erg het lijden van deze kinderen ook was. Correcte verslaggeving zou de aandacht hebben gevestigd op de schade aan de medische zorg in Gaza en de noodzaak om dergelijke kwetsbare kinderen te evacueren, wat overigens ook gebeurt. Er zou zelfs vermeld kunnen worden dat Hamas deze beelden misbruikt voor propaganda. In plaats daarvan kozen NOS op 3 – en vervolgens School TV – ervoor om jonge tieners uitgebreid te confronteren met deze gruwelijke beelden, en Israël te beschuldigen van het uithongeren van Gaza.

Het is natuurlijk terecht om beelden van het lijden in Gaza te tonen. Maar laten het dan beelden zijn die niet misleiden – die zijn er genoeg – en laat daarbij geen misverstand bestaan over het feit dat Hamas dit lijden doelbewust veroorzaakt voor propagandadoeleinden. Zie hiervoor ook paragraaf 4.2. Hamas zet de bevolking in als menselijk schild, en dat schild krijgt natuurlijk pas echt waarde als de wereld Israël schuldig bevindt aan het lijden in Gaza. Dat pleit Israël niet vrij van verantwoordelijkheid, maar het maakt wel duidelijk welk cynisch spel de terreurbeweging speelt.

Dit punt uit de code van 2016 is in de nieuwe code geschrapt, terwijl het bijzonder relevant blijkt. Hier het volledige punt: “Evenwichtig en pluriform te zijn – berichtgeving is gebalanceerd en vertegenwoordigt verschillende visies.”

In een video van School TV (bijlage I.6 2023-11-14 School TV) komen alleen de geschiedkundige feiten aan bod die Palestijnen belangrijk vinden. Aan het eind van de analyse vindt u een lange opsomming van ontbrekende feiten die Israëli’s belangrijk vinden. In een ander filmpje van School TV (bijlage I.4 2021-11-23 School TV) komen alleen mensen aan het woord die menen dat er apartheid in Israël is, terwijl er genoeg Israëlische Arabieren te vinden zijn die hier heel anders over denken en dit met feiten kunnen onderbouwen.

Zelfs in een lange video (18 minuten) van NOS Stories Rewind (bijlage I.12 2023-10-25 NOS Stories) slaagt men er niet in om verschillende visies aan bod te laten komen. Het lijkt alsof Palestijnen slechts slachtoffers mogen zijn, geen daders. In deze hele video over de geschiedenis van het Israëlisch-Palestijnse conflict wordt het Palestijnse terrorisme maar twee keer genoemd, en dan ook nog heel verhullend. Eerst op 6:09 waar het gaat over “terroristische groepen aan beide kanten” (Joden en Arabieren in 1936). Daarna op 9:42 waar wordt gezegd dat “Hamas door veel westerse landen waaronder Nederland wordt gezien als terroristische organisatie.” Ook andere termen leveren geen resultaten op waaruit het terrorisme duidelijk wordt. Het woord aanslag wordt alleen gebruikt als Israël zegt dat de Palestijnen aanslagen plegen. De term geweld wordt soms gebruikt, maar meestal zonder de daders te noemen, en één keer om het geweld van Hamas tegen andere Palestijnen te benoemen. Dit geeft een zwaar vertekend beeld. Het Palestijnse terrorisme heeft altijd enorme invloed gehad in dit conflict.

Een wel heel schrijnend voorbeeld is een filmpje bij NOS Stories – doelgroep 13- tot 18-jarigen – waarin een demoniserend rapport van het beruchte UNHRC instemmend wordt besproken (bijlage I.15 2025-03-13 NOS Stories). Journalisten zouden moeten weten hoe berucht de UNHRC is, en hoe bedenkelijk dit rapport is. Maar er is geen sprake van checks en van terughoudendheid; de beschuldigingen worden botweg gepubliceerd, slechts voorzien van de frase: de VN zegt. Dit is niet eens correct, want het rapport is niet van de VN, maar van een zeer omstreden commissie van de VN.

NOS op 3 portretteert Hezbollah als een verzetsbeweging (bijlage I.22 2023-10-26 NOS op 3). Dat is een discutabele visie, en daar had toch echt een andere visie (terreurgroep die Israël wil vernietigen) tegenover moeten staan. Precies zo gaat het bij een video over Israël en Iran (bijlage I.25 2024-08-17 NOS op 3) waarin Iran Israël ‘slechts’ lijkt te haten vanwege de Palestijnse kwestie, terwijl het Iraanse regime al decennia verkondigt dat Israël vernietigd moet worden voordat de twaalfde Mahdi kan komen. Dat is een religieuze visie die hier niet had mogen ontbreken, omdat dit duidelijk maakt hoe fanatiek en onverzoenlijk deze haat is.

Bij filmpjes van 1 minuut (bijlage I.20 2023-10-18 NOS op 3) is het nog begrijpelijk dat slechts één perspectief getoond wordt, zeker als het gaat over een onderwerp dat specifiek over een kant van het verhaal gaat. Maar waar zijn de filmpjes die in evenwicht zijn? Of die alleen de kant van Israël laten zien? Je moet ze met een lampje zoeken. En een enkel filmpje (bijlage I.33 2024-12-02 NPO Kennis) vanuit het Israëlische gezichtspunt weegt niet op tegen de stortvloed aan pro-Palestijnse filmpjes. Dit alles maakt dat de informatie voor de jeugd niet evenwichtig en pluriform is. De berichtgeving is niet gebalanceerd en vertegenwoordigt geen verschillende visies.

Door deze onevenwichtige presentatie in vrijwel alle filmpjes en jeugdjournaals ontstaat het beeld van Israël als gewelddadige bezetter die zonder aanleiding Palestijnen terroriseert. Niet dat dit altijd zo bot gezegd wordt, maar de voortdurende nadruk op geweld vanuit Israël zonder daar motieven bij te noemen, heeft hetzelfde effect. De motieven – terroristen uitschakelen, de gijzelaars terugkrijgen, raketaanvallen stoppen – komen niet of nauwelijks in al deze berichtgeving voor. Daarnaast krijgen de jonge kijkers voortdurend een gekleurd verhaal voorgeschoteld over de geschiedenis van het conflict.

Zo krijgen 9- tot 12-jarigen in een School TV filmpje (bijlage I.5 2023-05-23 School TV) kaarten te zien die suggereren dat ‘het land Palestina’ is afgepakt door de Joden die het vervolgens Israël noemden. Dat de afgelopen tweeduizend jaar altijd Joden in het gebied woonden, komt in het filmpje niet voor, relevante informatie die in veel materiaal ontbreekt. Verder wordt de schuld voor de uitzichtloze situatie van de Palestijnen voortdurend bij Israël gelegd, en het aandeel hierin van de VN (UNRWA) en de Arabische en Palestijnse leiders wordt verzwegen of zelfs vervangen door (niet bestaande) nobele motieven, zie een NPO Kennisfilmpje (bijlage I.34 2025-01-07 NPO Kennis) over de reden waarom Palestijnen in vluchtelingenkampen leven.

Nog een bijzonder schrijnend voorbeeld van het niet tonen van verschillende visies – wat in deze context een understatement is – was te zien in het jeugdjournaal van 1 februari 2025 (bijlage II.43 gijzelaars geruild voor gevangenen). In deze uitzending was geen enkele aandacht voor het immense leed van de gijzelaars die die dag vrijgelaten werden. Eén van deze gijzelaars was Yarden Bibas, de vader van de twee kleine roodharige jongetjes die na hun ontvoering in Gaza vermoord zijn. De hele uitzending van die dag was weer gewijd aan leed in Gaza, waarbij zelfs onjuiste informatie werd gegeven. En het woord ‘gijzelaar’ kwam in de reportage niet voor. De gijzelaars werden ‘gevangenen’ genoemd, alsof ze gelijk zouden zijn aan de Palestijnse terroristen waartegen ze geruild werden.

In de code van 2023 staat brongebruik niet bij de hoofdpunten, toch zegt de code er wel iets over. Het probleem is dat alleen de omgang met bronnen besproken wordt, en niet hoe de betrouwbaarheid van bronnen getoetst wordt. Is een vrijgelaten gevangene die dubieuze beschuldigingen uit net zo betrouwbaar als een woordvoerder van een democratische rechtsstaat die officiële informatie geeft? Is nieuws van (burger)journalisten uit Gaza te vertrouwen? Maakt het uit of een expert die bevraagd wordt openlijk partijdig is in het conflict? Dit onderscheid zou belangrijk moeten zijn, maar zowel in de code van 2016 als in de code van 2023 komt het niet ter sprake.

De BBC heeft in haar richtlijnen wel de waarschuwing opgenomen dat bronnen bevooroordeeld kunnen zijn, en dat journalisten in dat geval de nieuwsconsumenten moet informeren over hun connecties, financiering en specifieke standpunten. Citaat uit de BBC Guidelines 4.3.12: “We should not automatically assume that contributors from other organisations (such as academics, journalists, researchers and representatives of charities and think-tanks) are unbiased. Appropriate information about their affiliations, funding and particular viewpoints should be made available to the audience, when relevant to the context.”

Al is dit niet vastgelegd in een NPO-code, toch zou het journalistiek zuiver zijn om wel rekening te houden met vooroordelen bij bronnen. Zo is het problematisch dat nagenoeg alleen experts aan het woord komen die (zeer) kritisch zijn op Israël. Voorbeelden hiervan zijn: Thea Hilhorst (bijlage I.27 2024-11-09 NOS op 3), Erwin van Veen (bijlage I.8 2024-09-02 School TV, I.25 2024-08-17 NOS op 3), Peter Malcontent (bijlage I.4 2021-11-23 School TV, I.19 2023-10-14 NOS op 3), Maurits Berger (bijlage I.9 2024-10-07 School TV) Brigitte Herremans (bijlage I.27 2024-11-09 NOS op 3) en Leo Kwarten (bijlage I.19 2023-10-14 NOS op 3). Thea Hilhorst en Erwin van Veen ondertekenden een zeer Israël-kritische open brief aan premier Schoof. Peter Malcontent is voor opzegging van het Associatieverdrag van de EU met Israël om Israël onder druk te zetten. Maurits Berger heeft een eenzijdige voorlichtingsvideo gemaakt die nog altijd door de overheid wordt aanbevolen, bovendien wordt zijn leerstoel aan de Universiteit Leiden betaald door de Sultan van Oman. Brigitte Herremans is zo fel tegen Israël dat zij zelfs Israël niet meer in mag. Leo Kwarten zei kort na 7 oktober 2023 bij Sven Kockelmann dat Hamasleiders “gekrenkte zielen” zijn, en hij verklaarde hun misdaden uit groot leed dat Israël veroorzaakt zou hebben. Zo zei hij dat de ouders van deze leiders door Israël uit hun dorpen verdreven waren “met massamoorden en alles wat erbij hoort.” Een onterechte generalisatie. In een artikel van een dag eerder schreef hij ook vol begrip over de Hamasleiders, maar een empathisch artikel over Israëlisch leed is van hem niet te vinden.

De voorkeur van deze experts heeft grote invloed op de beeldvorming over het conflict, want zij versterken elkaars bias en er staan nauwelijks neutrale of pro-Israëlexperts tegenover. Overigens heeft de NPO Ombudsman zich wel uitgesproken over de wenselijkheid van het vermelden van ‘context’ als een deskundige aan het woord komt die niet neutraal is over het te bespreken onderwerp. “Deze persoon was vanwege haar wetenschappelijke expertise bevraagd over het conflict in Gaza. Wat niet was meegenomen in de omschrijving was het feit dat ze door Israël vanwege haar werk en standpunten geweerd wordt uit het land. Dit betekent natuurlijk niet dat wat ze over het onderwerp te zeggen had vanuit haar expertise minder waard is. Wel betekent het dat er een bepaalde context is, die voor een goed begrip vermeld had kunnen worden.”

In het jeugdjournaal van 7 december 2023 (bijlage II.3) werd aandacht besteed aan de moeilijke omstandigheden waaronder journalisten in Gaza moesten werken. Als voorbeeld werden drie ‘burgerjournalisten’ opgevoerd die vol empathie in beeld werden gebracht. Alle drie waren zij Hamas propagandisten. Eén van de drie had zelfs op 7 oktober 2023 juichende posts op social media geplaatst over de Hamasaanval op het Nova Festival en op de Israëlische stad Sderot. Misschien dat de NOS-redactie deze feiten op 7 december nog niet kende, maar het team dat vanuit Israël verslag deed, moet in elk geval hebben geweten dat de twee anderen Hamaspropaganda verspreidden. Zij deden onder andere ‘verslag’ van honderden doden bij een Israëlisch bombardement op het al-Ahli-ziekenhuis (20 oktober 2023) dat nooit had plaatsgevonden. Nederlandse media, waaronder de NOS, moesten dit destijds rectificeren.

Een ander punt waar de journalistieke code van de NPO geen aandacht aan besteedt, is het zomaar overnemen van dodencijfers van een partij zonder ruimte te bieden aan daarmee strijdige informatie van de andere partij. Citaat uit BBC Guidelines 11.3.1: “When reporting war, and in the early stages of covering national and international emergencies (including acts of terror, disasters and major accidents), it is particularly important to give the source of information and material from third parties, particularly when there are conflicting claims. First estimates of casualty figures often turn out to be inaccurate. If different sources give different estimates we should either report the range or go for the source which carries the greatest authority and attribute the estimate accordingly.”

Met name de volgende regel in de Guidelines is interessant met betrekking tot de situatie in Gaza: “We should make it clear if our reports are censored or monitored or if we withhold information under duress, and explain, wherever possible, the conditions under which we are operating.”

In de berichtgeving voor de jeugd worden voortdurend zonder bronvermelding dodencijfers van Hamas overgenomen (bijvoorbeeld bijlage I.7 2024-04-23 School TV, I.14 2025-02-28 NOS Stories, en bijlage II.42 Jeugdjournaal 19 januari 2025 en II.45 Jeugdjournaal 18 maart 2025). Dit zijn dus cijfers waarover statistici zeggen dat ze niet kunnen kloppen, cijfers die regelmatig gecorrigeerd moeten worden, cijfers die geen onderscheid maken tussen burgerdoden en terroristen, en cijfers waarin het aantal vrouwelijke en minderjarige slachtoffers keer op keer schromelijk wordt overdreven.

Aangezien de journalistieke codes van de NPO hier tekort schieten, is het gebruik van informatie van Hamas als bron – zelfs zonder daar informatie van Israël tegenover te zetten – officieel geen schending van de journalistieke codes. Dat wil natuurlijk niet zeggen dat het goede journalistiek is, zeker niet als de nieuwsconsumenten minderjarige kijkers zijn.